Ekspozycja jest odpowiedzią na zapotrzebowanie płynące zarówno ze strony środowiska naukowego, jak i ze strony licznych obserwatorów prac archeologicznych prowadzonych w ostatnich latach w sąsiedztwie parafialnego drewnianego kościoła św. Jana Chrzciciela, znajdującego się w północnej części gieckiego grodziska. W tym miejscu w latach 2016-2019 ponownie zostały odsłonięte, datowane na pierwsze dekady XI wieku, bardzo dobrze zachowane mury kościoła z unikatową kryptą o charakterze relikwiarzowym. Eksploracja prowadzona przy tym obiekcie ujawniła też liczne relikty późniejszych kamiennych założeń, wzbogacających pierwotną bryłę budowli, jednocześnie nadających miejscu nowej ideologicznej jakości. Tytuł wystawy: „Między tajemnicą a przesłaniem. Kościół na grodzie w Gieczu” określa ramy tematyczno-chronologiczne ekspozycji. Wyjaśnia je specjalistka od architektury wczesnośredniowiecznej, prof. Teresa Rodzińska-Chorąży, konsultantka badań i współautorka publikacji towarzyszącej wystawie, pisząc: „Odsłonięte relikty są dla nas TAJEMNICĄ ponieważ brak o tej fundacji jakichkolwiek wzmianek w źródłach pisanych. Są tajemnicze ponieważ pomimo prowadzonych badań nie udało się wciąż uzyskać odpowiedzi na wiele ważnych pytań. Ale kościół ten niesie ze sobą PRZESŁANIE ideę umacniania chrześcijaństwa na ziemiach Piastów, ideę budowania władzy książęcej, a następnie królewskiej, ideę kultu relikwii i budowania wokół niej liturgii władzy”.
Narracja wystawy dotyczy więc tylko wybranego, najbardziej spektakularnego oraz najlepiej rozpoznanego obiektu badań kościoła z kryptą relikwiarzową. Przedstawiony został piastowski kontekst powstania budowli. Ukazanie nawiązań jej architektury do rozwiązań obserwowanych w innych założeniach sakralnych z terenów wczesnośredniowiecznej Europy pozwoliło na wysunięcie interpretacji o monastycznym charakterze tej unikatowej piastowskiej inwestycji. Forma gieckiego kościoła, a więc połączenie kościoła salowego z chórem wschodnim i kryptą, jest przykładem niezbyt częstych rozwiązań architektonicznych, które znane są terenu Cesarstwa, głównie z rejonu diecezji Chur, Nadrenii i Badenii-Würtembergii. Nosi ona cechy budowli związanych z benedyktynami, a szczególnie zgromadzeniami żeńskimi. Umieszczenie go w grodzie, w miejscu wydzielonym wałem wewnętrznym, świadczy o wysokiej randze tego założenia, z pewnością ufundowanego przez księcia. Prawdopodobne jest, że kościół pełnił rolę opactwa o szczególnym statusie, przeznaczonego dla mnichów/mniszek pochodzących z najwyższej warstwy społecznej, a celem fundacji było zapewnienie nieustannej modlitwy za ród panujący (na wzór opactw cesarskich, takich jak np. klasztory w Essen, Memleben czy Gandersheim). Kościół w grodzie gieckim był więc obok kościołów katedralnych w siedzibach biskupich jedną z najważniejszych budowli w państwie Piastów.
Osobno odniesiono się do specyfiki budowy samego obiektu budulca oraz techniki wznoszenia murów. Na wystawie nie pominięto również kwestii użytkowania kościoła jako miejsca pochówków osób o szczególnym statusie społecznym. Świadczy o tym przedstawiony na wystawie jedyny dotąd odkryty w nawie grób z pochówkiem osoby przynależącej niewątpliwie do elity władzy, który można przyporządkować pierwszemu etapowi funkcjonowania budowli. Prezentowany w gablotach materiał zabytkowy został wyselekcjonowany w oparciu o kryterium chronologiczne z licznego zbioru przedmiotów pozyskanych podczas badań odpowiada on więc okresowi budowy kościoła oraz jego najwcześniejszego użytkowania. Ważnym uzupełnieniem ekspozycji są również prezentacje rekonstrukcji bryły budowli w formie cyfrowych animacji oraz archiwalna dokumentacja z badań archeologicznych odsłaniających relikty. Udostępniona wystawa stała się cennym uzupełnieniem ekspozycji stałej, poszerzając jej dotychczasowy zakres o szczegółową charakterystykę jednego z najważniejszych obiektów odkrytych na terenie gieckiego ośrodka grodowego.
Scenariusz: Teresa Krysztofiak - kurator
Konsultacje merytoryczne dr hab. Teresa Rodzińska-Chorąży, prof. UJ (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego)
Animacje i rekonstrukcje bryły kościoła dr inż. arch. Łukasz Łukaszewski (Politechnika Krakowska)
Projekt plastyczny wystawy oraz materiałów promocyjnych Wojciech Kujawa
Fot. M. Młodawska, L. Hęś, M. Grabski
Wystawa została udostępniona 5.04.2024 roku.
