Szóstą edycję plebiscytu na „Archeologiczne Sensacje 2025” organizowanego przez branżowy kwartalnik „Archeologia Żywa” zdominowały przedsięwzięcia realizowane z udziałem Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Współrealizowane projekty triumfowały w aż trzech spośród dziesięciu konkursowych kategorii. Serdecznie dziękujemy Kapitule i Czytelnikom „AŻ”.

Od sześciu lat plebiscyt organizowany przez jedyne w Polsce archeologiczne czasopismo popularnonaukowe jest ważnym wyróżnieniem w środowisku archeologicznym.

Trzy zwycięstwa projektów lednickich

W kategorii NAJSKUTECZNIEJ POPULARYZOWANE BADANIA 2025 pierwsze miejsce zajął naukowy projekt „Jezioro Lednica” realizowany przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.

- Wyróżnienie przyznano za umiejętne połączenie badań o najwyższej randze naukowej z konsekwentną i zrozumiałą komunikacją skierowaną do szerokiego odbiorcy. Odkrycia z Ostrowa Lednickiego były prezentowane nie jako sensacje wyrwane z kontekstu, lecz jako efekt długofalowych, metodycznych badań. Dzięki temu Lednica stała się w 2025 roku wzorcowym przykładem odpowiedzialnej popularyzacji kluczowego dziedzictwa wczesnopiastowskiego - uznała Kapituła.

W kategorii UNIKATOWY ARTEFAKT 2025 triumfował projekt „Jezioro Lednica - belka z podobizną ludzkiej twarzy z czasów chrztu Polski”.

Jak przypominają organizatorzy plebiscytu, podczas podwodnych badań konstrukcji wału obronnego grodu na wyspie Ostrów Lednicki zespół prowadzony przez prof. dr. hab. Andrzeja Pydyna z Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy wydobył dębową belkę oznaczoną jako element konstrukcyjny z wyrzeźbioną ludzką twarzą, a datowania dendrochronologiczne wskazują, że drewno zostało ścięte około roku 967.

- Absolutna unikatowość oraz precyzyjne osadzenie w kluczowym momencie dziejów wczesnopiastowskich przesądziły o zwycięstwie tego zabytku. Nie jest pojedynczym „ciekawym obiektem”, lecz elementem infrastruktury grodu, który wnosi nowe dane do dyskusji o ideologii i komunikacji symbolicznej w ośrodkach władzy X wieku. Jej znaczenie wynika z tego, że zmusza do korekty dotychczasowych wyobrażeń o zakresie i formach wczesnopiastowskiej wizualności, a nie tylko z faktu, że „czegoś takiego jeszcze nie było” - czytamy.

Dodatkowo, wśród nominowanych w tej kategorii znalazł się projekt Jezioro Lednica pozłacana włócznia wczesnopiastowska.

W kategorii NAJLEPSZE ARCHEOLOGICZNE ZDJĘCIE 2025 triumfowała fotografia wykonana podczas badań archeologii podwodnej prowadzonych na Jeziorze Lednica przez Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Zdjęcie zatytułowane TWARZ Z GŁĘBIN LEDNICKIEGO JEZIORA doceniono za wyjątkowy charakter.

- Kadr nie tylko pokazuje unikatowy zabytek, lecz także oddaje atmosferę archeologii podwodnej i emocjonalny wymiar kontaktu z przeszłością. To fotografia, która jednocześnie informuje, porusza i zapada w pamięć - podkreślają organizatorzy Plebiscytu.

Pozostali laureaci

Laureaci w pozostałych kategoriach:
 

• NAJWAŻNIEJSZA PREMIERA DZIEDZICTWA 2025: Kraków (Małopolskie) „Międzymurze. Podziemia Wawelu” nowa wystawa stała na zamku królewskim
• NAJCIEKAWSZY PROJEKT ROZPOCZĘTY W 2025: „Srebrzysty świt. Gospodarka kruszcowa w państwie Piastów”
• NAJLEPSZA WYSTAWA CZASOWA 2024: „Góra Zyndrama. Tajemnicza twierdza sprzed 3700 lat” (Muzeum Śląskie w Katowicach)
• NAJWAŻNIEJSZA KSIĄŻKA 2025: „Homo (nie tylko) sapiens. Inna opowieść o naszych przodkach” (Agnieszka Krzemińska)
• NAJWAŻNIEJSZY SKARB 2025: „Trzy skarby w pięć tygodni okolice Kalisza (wielkopolskie)”
• NAJWAŻNIEJSZE ZAGRANICZNE ODKRYCIE POLSKICH ARCHEOLOGÓW 2025: „Çatalhöyük (Turcja) dominująca rola kobiet w neolitycznej osadzie”
• NAJWAŻNIEJSZE ODKRYCIE ARCHEOLOGICZNE W POLSCE 2025: „GRÓDEK (Lubelskie) Najstarsze słowiańskie inhumacje i projekt Histogenes”

W tej ostatniej wśród nominacji znalazł się także projekt Jezioro Lednica (wielkopolskie) analizy osadów z dna odsłaniają początki i kryzys państwa Piastów.

- Międzynarodowy zespół naukowców z m.in. UAM w Poznaniu, UW i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy przeprowadził interdyscyplinarne badania paleoekologiczne, archeologiczne i numizmatyczne, które wykazały, że gwałtowna ekspansja państwa wczesnopiastowskiego w X wieku nie była poparta trwałymi strukturami. Wskazano, że masowa wycinka lasów, intensywne rolnictwo i napływ obcego srebra wspierały potęgę Piastów, lecz równolegle tworzyły kruchą podstawę ekonomiczno-ekologiczną. Po połowie XI wieku okolice Lednicy zanotowały regres użytkowania ziemi i spadek upraw, co stanowi świadectwo kryzysu - uznała Kapituła.

Szerszy kontekst i znaczenie odkryć

Jak podkreślają organizatorzy, tegoroczna edycja plebiscytu przypadła w wyjątkowym momencie w jubileuszowym roku koronacji Bolesława Chrobrego i Mieszka II, która symbolicznie przypomina, jak wiele pytań o początki państwa, władzy i społeczeństwa wciąż pozostaje otwartych.

- Wyróżnione odkrycia, projekty i publikacje pokazują, że archeologia nie tylko uzupełnia narrację historyczną, lecz coraz częściej ją weryfikuje, komplikuje i osadza w konkretnym materiale źródłowym. To właśnie ta zdolność do stawiania nowych pytań o fundamenty naszej przeszłości była jednym z najważniejszych wspólnych mianowników tegorocznych nominacji.

Zobacz materiał wideo:

Kapitułę plebiscytu w tej edycji tworzyli: 
 

• Andrzej Daczkowski - redaktor naczelny dwumiesięcznika „Odkrywca”;
• Igor Górewicz - odtwórca historyczny i popularyzator kultury słowiańskiej z „Wydawnictwa Triglav”;
• dr Anna Jankowiak - archeolożka i publicystka znana w sieci jako „Wiedźma od Wiedzy”;
• Katarzyna Kobylecka - dziennikarka związana z Programem I Polskiego Radia;
• Cezary Korycki - dziennikarz i twórca multimedialny z kanału YouTube „Historia jakiej nie znacie”;
• Agnieszka Krzemińska - archeolożka, dziennikarka naukowa i popularyzatorka nauki związana z tygodnikiem „Polityka”;
• Michał Kuźniar - twórca treści multimedialnych w tym kanału YouTube „Mroczne Wieki”;
• Szymon Słodowy - twórca i prowadzący kanału YouTube „Historyczny Top”;
• Anna Ślązak - redaktorka i dziennikarka naukowa PAP i serwisu „Nauka w Polsce”;
• Szymon Zdziebłowski - dziennikarz naukowy „National Geographic Polska”, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski;
• dr Radosław Biel - twórca plebiscytu i redaktor naczelny czasopisma „Archeologia Żywa”.