Od 11 listopada 2024 r. zapraszamy do Muzeum Historii Polski w Warszawie na wyjątkową wystawę „1025. Narodziny Królestwa”, upamiętniającą 1000. rocznicę koronacji pierwszych królów Polski (Bolesława Chrobrego, a następnie Mieszka II)!
przestrzeń wystaw czasowych w Muzeum Historii Polski
To nie tylko jedno z pierwszych wydarzeń jakie zaplanowano na 2025 r., ale i pierwsza ekspozycja, gdzie w ramach jednej przestrzeni prezentowane będą zarówno wysokiej klasy zabytki sztuki, jak i tzw. zabytki masowe pozyskane w wyniku badań archeologicznych w centralnych rezydencjonalno-stołecznych grodach pierwszych Piastów przede wszystkim na Ostrowie Lednickim i w Gieczu. Pokazane zostaną bezcenne obiekty z dawnego skarbca katedry Gnieźnieńskiej, które niezwykle rzadko są eksponowane poza Muzeum i Archiwum Archidiecezji Gnieźnieńskiej np. srebrny, częściowo złocony kielich mszalny tzw. „Królewski lub II Kielich Dąbrówki” z XII w., na którym przedstawiono m.in. scenę koronacji Dawida władcy Izraela,, złoty pierścień z topazem podarowany Arcybiskupowi Jakubowi Śwince przez Przemysła II w dniu konsekracji w Kaliszu w 1283 r. Arcybiskup przewodził koronacji Przemysła II 26 czerwca 1295 r. w Katedrze Gnieźnieńskiej, czy tzw. Codex Pretiosus fragment ewangelistarza z XI w.
1000 lat temu
Wystawa „1025. Narodziny Królestwa” daje okazję by poznać XI-wieczne królestwo polskie, które przechodzi wzloty i upadki, czyli etapy charakterystyczne dla procesu tworzenia się silnych wspólnot etniczno-politycznych. XI w. to czas trzech królów, ze szczególną rolą jednego: wielkiego stratega, zdeterminowanego, by zdobyć koronę Bolesława I.
Narracje wystawy „zbudowano” w oparciu o ponad 400 eksponatów, w tym przeszło połowę stanowią zabytki archeologiczne z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy z Ostrowa Lednickiego i Giecza. Zwiedzając wystawę można będzie dowiedzieć się gdzie i jak mieszkali władcy, poznać relacje miedzydynastyczne, uzyskać wiadomości jak zorganizowane było królestwo polskie, ile mogło liczyć mieszkańców, jak wyglądała dieta, na co chorowali ludzie i jak się leczyli.
Ekspozycja będzie podzielona na pięć części, których narracja się uzupełnia. Otwiera ją moduł „Królestwo”, opowiadający o krajobrazie i strukturze społecznej Polski w XI w. Punkt centralny wystawy stanowi część „Gniezno serce królestwa”, w której prezentowane są najcenniejsze eksponaty.
Towarzyszą im dwa moduły uzupełniające: „Trzej królowie”, poświęcony dokonaniom monarchów koronowanych w XI w., oraz „Król i Krzyż”, gdzie opowieść koncentruje się na religii, chrystianizacji i obrzędowości. Na koniec, jako rodzaj epilogu, prezentujemy moduł „Królestwo bez króla”, gdzie opowiadamy o idei Polski jako królestwa i jego odrodzeniu w końcu XII wieku.
ŚWIATOWEJ KLASY ZABYTKI SZTUKI ZŁOTNICZEJ
Należą do nich takie skarby, jak srebrny kielich „Królewski” z Trzemeszna oraz wysadzany rubinami, szafirami i perłami diadem płocki. Wśród drogocennych średniowiecznych przedmiotów znajdą się także: złoty pierścień z topazem odnaleziony w podziemiach katedry gnieźnieńskiej, cenne tkaniny, takie jak ornat z Kwieciszewa i ozdobne manuskrypty, jak zapisany złotymi zgłoskami XI-wieczny Codex Pretiosus. Wyjątkowym obiektem będzie srebrna puszka z relikwiami św. Wojciecha.
Ze względu na swoje historyczne znaczenie te bezcenne przedmioty będzie można zobaczyć na wystawie „1025. Narodziny królestwa” tylko do 29 grudnia 2024 r.
KRÓLESTWO
Drogę przez królestwo rozpoczynamy poznając jego krajobraz oraz życie jego mieszkańców. Kilkadziesiąt stanowisk z eksponatami archeologicznymi opowie m.in. o diecie, zmianach w bioróżnorodności, rolnictwie, medycynie czy modzie. Wśród eksponatów pozyskanych podczas prac archeologicznych w rejonie Ostrowa Lednickiego i Giecza znajdą się cenne zabytki kultury, jak fragment najstarszego w Polsce smyczkowego instrumentu muzycznego, a także pieczołowicie zebrane przez archeobotaników pestki roślin, np. brzoskwini i grochu. Pokażemy kości zwierząt na które polowali mieszkańcy piastowskich grodów, od niedźwiedzia i tura po głuszca i gołębia. Rzadkością są prezentowane przez nas w pełni zachowane pułapki na ryby. Z kolei sztabki ołowiu, a także naczynia z śladami dziegciu i miodu posłużą za punkt wyjścia do opowieści na temat bogactw naturalnych i rozwoju technologii. Wczesnośredniowieczne łyżwy oraz płozy sanek zilustrują natomiast kwestie klimatu i pogody.
Dzięki stanowiskom interaktywnym, zwiedzający dowiedzą się, jak brzmiała najstarsza polska muzyka, a także m.in. poznają w jaki sposób właściwości różnych drzew (twardy dąb, giętki jesion, czy miękki w obróbce klon) wpływały na wykorzystanie ich drewna w XI w. Zaprezentowane z szacunkiem ludzkie kości ze śladami zaleczonych złamań i innych urazów posłużą jako świadectwo ówczesnej medycyny. W części zatytułowanej „Pogranicze” przedstawione zostaną natomiast obecne w królestwie wspólnoty spoza państwa Piastów, m.in. Pieczyngowie, Skandynawowie, Bałtowie oraz Rusini. Prezentacji każdej z nich towarzyszy eksponat, m.in. część łuku refleksyjnego czy inkrustowany srebrem grot, a także stanowisko odsłuchowe z nagranymi wypowiedziami w dawnych językach, m.in. w wymarłym już języku Prusów.
GNIEZNO SERCE KRÓLESTWA
Zbliżając się do serca wystawy, poznajemy centralne grody królestwa, gdzie przechowywane są jego najcenniejsze skarby. Zaprezentowane tu obiekty dobrano tak, aby reprezentowały różne rodzaje kosztowności: od zabytków złotnictwa, takich jak pozyskany z Gniezna kielich „Królewski” z Trzemeszna oraz herma św. Zygmunta z Płocka, po cenne tkaniny, takie jak ornat z Kwieciszewa i ozdobne manuskrypty, jak Codex Pretiosus. Prezentując skarby królestwa, wystawa wskazuje na historię tych obiektów oraz przybliża symbolikę zawartych w nich przedstawień. Tak jest w przypadku zdobiących kielich scen ze Starego Testamentu oraz jeźdźców przedstawionych na zdobionym szafirami i rubinami diademie płockim. Zwiedzający poznają także ślady po skarbach zaginionych bądź zniszczonych. Świadectwem dawnego blasku są m.in. pokryte złotą folią, 1000-letnie kostki mozaikowe ze szkła, odnalezione w czasie wykopalisk w Poznaniu.
W głównych ośrodkach królestwa najszybciej rozwinęły się też rzeźba i architektura murowana. Dlatego też w tej część opowieści zaprezentujemy niewystawiany na co dzień publicznie fragment ozdobnej archiwolty z katedry w Gnieźnie, a także wczesnośredniowieczne kafle ze świecką dekoracją. Towarzyszące eksponatom teksty i infografiki przedstawiają m.in. rekonstrukcję wyglądu Gniezna i gnieźnieńskiej katedry w XI w. a także techniki budowlane takie jak produkcja tzw. sztucznego kamienia materiału pozwalającego na wykonanie delikatnych detali rzeźbiarskich nawet przy braku dostępu do miękkiego kamienia, jak piaskowiec czy wapień.
TRZEJ KRÓLOWIE
Po przedstawieniu kultury i bogactwa dworu, pora poznać władców, władczynie i możnych, którzy wpływali na politykę królestwa. Tytułowi trzej królowie: Bolesław Chrobry, Mieszko II oraz Bolesław Śmiały są w centrum naszego zainteresowania. Materialnym świadectwem ich rządów, a także punktem wyjścia do opowieści na temat wyzwań z którymi się mierzyli, są monety, w tym denary koronacyjne i egzemplarz ‘Princes Polonie’. Ta druga moneta jest zarazem jednym z najwcześniejszych świadectw użycia słowa Polska. Bogactwo czasów Bolesława Chrobrego ilustrują odnalezione w czasie wykopalisk złote nici oraz kosztowna biżuteria.
Historie podbojów i najazdów opowiadamy nie tylko poprzez militaria. Szczególną rolę pełnią odkryte przez archeologów kości osób zabitych podczas walki. Zachowane na czaszkach ślady po uderzeniach mieczem, a także po ciosach włóczni, obrazują brutalność toczonych wówczas wojen. Najgroźniejszym z nich był najazd czeskiego księcia Brzetysława, na skutek czego Królestwo Polskie znalazło się na skraju przepaści.
Ważnymi bohaterkami opowieści są także Rycheza, pierwsza królowa Polski, oraz jej córka Gertruda, pierwsza polska pisarka. Osobiste modlitwy tej ostatniej, stanowią unikalny zabytek wczesnośredniowiecznej poezji. Zwiedzający poznają również Agnieszkę, która biła własne monety jako przełożona klasztoru i władczyni Kwedlinburga, a także możnego Sieciecha, którego wpływy w pewnym okresie zagrażały pozycji rodziny królewskiej.
KRÓL I KRZYŻ
Dwór Piastów stanowił oparcie dla wiary chrześcijańskiej w nowo utworzonym królestwie. Za jego sprawą, na ziemiach Polski dochodziło do wielkich przemian w sferze wiary i religii. Procesom tym poświęcony jest ostatni z dużych modułów wystawy przedstawiamy tutaj materialne świadectwa chrystianizacji. Wśród nich fragmenty okładziny skrzyneczki relikwiarzowej, a także jedne z najstarszych w Polsce fragmentów dzwonu. Te ostatnie zmieniały krajobraz dźwiękowy królestwa oraz miały mieć, według chrześcijan, znaczenie ochronne. Zachowane krzyżyki są także punktem wyjścia do przedstawienia duchownych aktywnych w Polsce w XI w., przede wszystkim św. Wojciecha i Brunona z Kwerfurtu.
Opowieść nie skupia się wyłącznie na chrześcijaństwie. Chcąc poznać świat duchowy mieszkańców Polski w XI w. zwracamy się ku obiektom kultowym, których interpretacja często jest trudna. Zapraszamy tym samym do poznania miejsc kultów nie-chrześcijańskich, takich jak góra Ślęża oraz domniemana ‘wyspa świętych koni’ gdzie być może składano w ofierze wierzchowce. Przedstawiamy także najpewniej kultowe figurki koni oraz pisanki. W osobnym stanowisku prezentujemy także jedną z największych ofiar zakładzinowych, czyli kości bądź nasion zakopanych w fundamentach nowo wznoszonych budynków. Światy chrześcijański i niechrześcijański przez lata funkcjonowały bowiem obok siebie, dając początek synkretycznym przekonaniom i rytuałom, czego przykładem może być składanie w grobach cennych obiektów.
Wiele spraw związanych z dawnymi wierzeniami pozostaje w sferze domysłów, dlatego jednocześnie zalecamy ostrożność w formułowaniu wniosków. Przykładem takiego zagadnienia są zachowane na naczyniach znaki garncarskie, którym przypisuje się czasem właściwości kultowe bądź magiczne.
KRÓLESTWO BEZ KRÓLA
W przestrzeni wieńczącej opowieść podkreślamy długofalowe znaczenie koronacji z XI w. Wskazujemy, że awans Polski do grona królestwa w 1025 r. miał znaczenie trwałe, niezależne od tego czy w danym momencie na czele państwa stał koronowany władca czy też nie. Aby to ukazać, na chwilę wybiegamy do czasów późniejszych, do XIII w. Wtedy to bowiem, ponad 200 lat po koronacji Bolesława Chrobrego, idea Polski jako królestwa odegrała kluczową rolę w budowie poczucia wspólnoty, pomimo głębokich podziałów politycznych.
Lider przedsięwzięcia: Muzeum Historii Polski
Współorganizatorzy: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej
Kuratorzy wystawy:
dr Tomasz Borowski - Muzeum Historii Polski
Agnieszka Leszkowicz - Muzeum Historii Polski
dr Andrzej Kowalczyk - Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy
Wystawa objęta honorowym patronatem Prymasa Polski.
Wystawę dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach zadania „Realizacja dwóch wystaw czasowych („1025. Narodziny królestwa” i „Dekada przełomów”)".
